Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – historia, ustrój i dziedzictwo ZSRR

Powstanie i rozwój Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich

Rewolucja, chaos i narodziny nowego państwa

Historia Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich zaczyna się w jednym z najbardziej burzliwych momentów XX wieku – w atmosferze rewolucji, wojny domowej, upadku starego porządku i poszukiwania nowej drogi politycznej. Gdy w 1917 roku w Rosji doszło do obalenia caratu, a władzę przejęli bolszewicy, nikt jeszcze nie wiedział, że za kilka lat na mapie świata pojawi się państwo, które stanie się jednym z biegunów globalnej polityki, ideologii i strachu.

Państwo rodziło się powoli, wśród ruin imperium, które rozpadło się pod ciężarem I wojny światowej, kryzysów społecznych i wojen separatystycznych. Władza bolszewików początkowo była krucha – kraj targany był głodem, dewastacją gospodarczą i konfliktem między „czerwonymi” a „białymi”. Jednak Lenin i jego współpracownicy prowadzili konsekwentną politykę centralizacji, tworząc aparat państwowy, który miał przetrwać każde zawirowanie.

W tym chaosie narodziła się idea, by państwo bolszewickie nie było wyłącznie następcą carskiej Rosji, lecz nowym, federacyjnym tworem, mającym połączyć republiki „wyzwolone” przez Armię Czerwoną i rządy komunistyczne. Dlatego już pod koniec 1922 roku rozpoczęto formalne rozmowy mające stworzyć związek państw o wspólnej ideologii i wspólnym centrum decyzyjnym w Moskwie.

Oficjalne utworzenie ZSRR – federacja czy centralistyczne imperium?

30 grudnia 1922 roku podpisano deklarację i traktat o powstaniu Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich. Założycielami były cztery republiki:

• Rosyjska Federacyjna Socjalistyczna Republika Radziecka (RFSRR)
• Ukraińska SRR
• Białoruska SRR
• Zakaukaska Federacyjna SRR

W praktyce jednak od pierwszych dni państwo działało jako twór silnie scentralizowany, w którym republiki miały ograniczoną samodzielność, a realna władza znajdowała się w rękach Komunistycznej Partii. Formalna federacja podkreślała równość i przyjaźń narodów, natomiast aparat polityczny, wojsko, służby bezpieczeństwa i planowanie gospodarcze były kontrolowane z Moskwy.

Z czasem liczba republik wzrosła do piętnastu, a granice ZSRR stały się ogromne – od wschodniej Europy po Syberię, Kaukaz, Azję Środkową i Daleki Wschód. Związek był największym państwem świata, zajmując ponad 22 miliony kilometrów kwadratowych. Skala różnorodności etnicznej była równie imponująca – setki narodów, języków i kultur funkcjonowały w ramach jednego organizmu państwowego.

Ustrój komunistyczny – centralizacja, ideologia i jednopartyjność

Od początku istnienia ZSRR kluczowym filarem systemu była Komunistyczna Partia, która pełniła rolę nie tylko organizmu politycznego, ale także ideologicznego strażnika. Państwo opierało się na doktrynie marksizmu-leninizmu, zakładającej centralną kontrolę, kolektywizm społeczny oraz likwidację klas posiadających.

W praktyce oznaczało to:

• brak pluralizmu politycznego
• pełną dominację aparatu partyjnego
• cenzurę w mediach i kulturze
• rozbudowany aparat represji
• silne podporządkowanie życia społecznego ideologii

Konstytucje ZSRR wielokrotnie podkreślały równość i wolność obywateli, lecz życie codzienne wyglądało inaczej. Państwo kontrolowało gospodarkę, kulturę, edukację, system informacji i niemal każdy aspekt życia publicznego. Centralne decyzje podejmowane były nie przez parlament, lecz przez wąskie kierownictwo partii – początkowo Politbiuro, a ostatecznie sekretarza generalnego, czyli stanowisko, które z czasem przerodziło się w de facto urząd dyktatorski.

Najważniejsze okresy w historii Związku Radzieckiego – droga od rewolucji do supermocarstwa

Historia ZSRR była intensywna, dramatyczna i pełna gwałtownych zmian. Można ją podzielić na kilka kluczowych etapów, które ukształtowały jego tożsamość:

• Okres leninowski (1917–1924) – konsolidacja władzy, wojna domowa, Nowa Polityka Ekonomiczna (NEP).
• Epoka Stalina (1924–1953) – wielka industrializacja, kolektywizacja rolnictwa, masowe represje, budowa państwa totalitarnego.
• II wojna światowa (1941–1945) – walka z III Rzeszą, ogromne straty ludzkie, a po zwycięstwie – wejście do grona światowych supermocarstw.
• Zimna wojna (1947–1991) – globalna rywalizacja ze Stanami Zjednoczonymi, wyścig zbrojeń, podział świata na dwa bloki.
• Okres breżniewowski (1964–1982) – stagnacja ekonomiczna, utrwalenie systemu biurokratycznego, silna kontrola polityczna.
• Pierestrojka Gorbaczowa (1985–1991) – próby reform, liberalizacji i otwarcia, które doprowadziły do osłabienia centralnego aparatu i wybuchu ruchów niepodległościowych.

Każdy z tych etapów zmienił charakter Związku Radzieckiego – od rewolucyjnego projektu, przez potężne imperium, po państwo, które nie potrafiło utrzymać własnego ciężaru gospodarczego i politycznego.

ZSRR jako supermocarstwo – droga od odbudowy do globalnej dominacji

Po zwycięstwie nad hitlerowskimi Niemcami Związek Radziecki wyrósł na jedno z dwóch głównych światowych imperiów. Tworząc własną strefę wpływów, obejmującą Europę Wschodnią oraz liczne państwa sojusznicze na świecie, stał się jednym z kluczowych graczy na arenie międzynarodowej.

Supermocarstwowa pozycja ZSRR opierała się przede wszystkim na:

• potężnej armii i technologii wojskowej
• ogromnych zasobach naturalnych
• aktywnej polityce ekspansji ideologicznej
• programie kosmicznym, który rywalizował ze Stanami Zjednoczonymi
• kontroli nad państwami satelickimi

Związek Radziecki posiadał też jedną z największych gospodarek świata, opartą jednak na modelu planowym, który z czasem doprowadził do stagnacji i kryzysu.

Droga ku rozpadowi – kryzysy, nacjonalizmy i utrata kontroli

Na początku lat 80. ZSRR był państwem potężnym, ale wewnętrznie coraz bardziej kruchym. Model gospodarki planowej nie był w stanie sprostać potrzebom współczesności, zaś rosnące ambicje narodowe w republikach podważały stabilność państwa.

Reformy Gorbaczowa – pierestrojka (restrukturyzacja) i głasnost (większa jawność) – zamiast wzmocnić związek, ujawniły jego głębokie słabości. Państwo, które przez dekady budowano na centralizacji i kontroli, zaczęło się rozpadać, gdy tylko poluzowano polityczne kajdany.

W 1991 roku Związek Radziecki przestał istnieć, a na jego miejscu pojawiło się piętnaście niezależnych państw. Rozpad imperium zakończył epokę zimnej wojny i zmienił układ sił na świecie.

Część pierwsza – szeroka perspektywa na narodziny i rozwój ZSRR

Ta część artykułu obejmuje długą i złożoną drogę, jaką przebyło państwo od rewolucji po status supermocarstwa. Pokazuje, z jak wielu elementów składała się konstrukcja ZSRR – ideologicznej, politycznej, społecznej, militarnej – i jak te elementy zaczęły w końcu pękać pod własnym ciężarem.

To historia państwa, które ukształtowało cały XX wiek, definiując konflikty, granice i ideologie, a jednocześnie pozostawiło po sobie głębokie ślady – zarówno w pamięci narodów, jak i w strukturze współczesnego świata.

System polityczny, gospodarka i życie społeczne w ZSRR

Struktura władzy – państwo z konstytucją, ale bez realnego pluralizmu

Choć Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich posiadał konstytucję, parlament i rozbudowaną sieć rad (sowietów), faktyczny sposób funkcjonowania państwa był zupełnie inny, niż wynikało z oficjalnych dokumentów. Ustrój ZSRR cechował się skrajną centralizacją władzy, w której wszystkie decyzje polityczne spoczywały w rękach jednego podmiotu – Komunistycznej Partii Związku Radzieckiego. To aparat partyjny decydował o kierunku rozwoju państwa, nadzorował gospodarkę, kulturę, media, szkolnictwo i bezpieczeństwo.

W teorii sowiety były organami demokratycznymi, w praktyce ich członkowie byli powoływani, zatwierdzani lub usuwani zgodnie z wolą partii. Najwyższą władzę sprawowało Politbiuro KPZR, a kluczową rolę w systemie politycznym odgrywał sekretarz generalny – funkcja, która z biegiem lat stała się synonimem pełni władzy.

System działał, opierając się na kilku filarach:

• jednopartyjność – brak jakiejkolwiek legalnej opozycji
• ideologia marksizmu-leninizmu jako fundament państwa
• centralne planowanie gospodarki i polityki
• ścisła kontrola mediów i cenzura
• rozwinięty aparat bezpieczeństwa, który eliminował opór i zastraszał społeczeństwo
• rozbudowana propaganda, kształtująca obraz państwa jako idealnego projektu społecznego

Rzeczywistość polityczna była więc zbudowana na dwóch płaszczyznach: oficjalnej – pełnej haseł o wolności i równości – oraz realnej, w której władzę dzierżyła niewielka grupa partyjnych liderów.

Rola służb bezpieczeństwa – państwo kontrolujące strach

Jednym z najbardziej charakterystycznych elementów systemu radzieckiego była działalność aparatu bezpieczeństwa. Od czasów bolszewickiej Czeka po okres NKWD i KGB służby te pełniły funkcję strażnika ideologicznej czystości. Ich działania obejmowały:

• nadzorowanie społeczeństwa
• wykrywanie „wrogów ludu”
• przeprowadzanie czystek politycznych
• kontrolę granic i migracji
• eliminowanie opozycjonistów
• działalność wywiadowczą za granicą

W wielu okresach historii ZSRR represje obejmowały miliony ludzi – od inteligencji i duchowieństwa po chłopów czy robotników. System stał się modelem państwa, które nie tylko zarządza obywatelami, ale również ich zastrasza i dyscyplinuje.

Gospodarka planowa – wielka wizja i wielkie ograniczenia

ZSRR prowadził gospodarkę opartą na centralnym planowaniu. Decyzje o produkcji, podziałach zasobów, wielkości płac i cen były podejmowane przez państwo, nie przez rynek. Słynne plany pięcioletnie wyznaczały kierunki rozwoju i stanowiły główne narzędzie sterowania gospodarką.

Model ten miał swoje założenia ideologiczne – eliminacja wyzysku, wspólna własność środków produkcji, industrializacja, rozwój ciężkiego przemysłu. Przyniósł on rzeczywiście imponujące efekty w pierwszych dekadach istnienia ZSRR, zwłaszcza przy nadrobieniu gospodarczych zapóźnień po okresie carskim. Jednak z czasem ujawniły się słabości systemu:

• brak motywacji do efektywności
• niedobory podstawowych towarów
• braki technologiczne
• system kartek, kolejki i centralna dystrybucja
• marnotrawstwo zasobów
• oderwanie planów od realnych potrzeb społeczeństwa

Choć ZSRR był jednym z największych producentów stali, ropy i gazu, mieszkańcy często zmagali się z problemem braku podstawowych dóbr, jak mięso, masło czy artykuły higieniczne.

Industrializacja i kolektywizacja – cena modernizacji

W latach 30. Stalin przeprowadził gwałtowną industrializację, zmieniając kraj z rolniczego w potęgę przemysłową. Jednak proces ten został osiągnięty za ogromną cenę. Kolektywizacja rolnictwa doprowadziła do masowego głodu – najbardziej tragiczny z nich, Wielki Głód na Ukrainie, pochłonął miliony ofiar.

Industrializacja opierała się na:

• pracy przymusowej więźniów Gułagu
• nadzwyczajnych planach produkcyjnych
• rekwizycjach żywności
• propagandzie mobilizującej społeczeństwo

Efektem był boom przemysłowy, ale także dramatyczna destabilizacja życia wiejskiego i upadek tradycyjnych struktur społecznych.

Życie codzienne w ZSRR – pomiędzy propagandą a rzeczywistością

Codzienność przeciętnego obywatela Związku Radzieckiego wyglądała zupełnie inaczej, niż sugerowały plakaty propagandowe. Państwo przedstawiało siebie jako kraj dobrobytu, pokoju i postępu, ale życie w praktyce było trudne, pełne braków i ograniczeń.

Najważniejsze elementy życia społecznego obejmowały:

• ciągłe kolejki po podstawowe produkty
• system kartek regulujący dostęp do żywności
• mieszkania komunalne, dzielone między wiele rodzin
• szkołę i pracę podporządkowaną ideologii
• propagandę, obecną w prasie, radiach, szkołach, fabrykach
• poczucie kontroli – obawa przed donosami, inwigilacją
• symboliczne święta, budujące obraz wspólnoty radzieckiej (1 maja, rocznica rewolucji)

Jednocześnie ZSRR oferował też ścieżki awansu społecznego, zwłaszcza dla robotników i chłopów. Wielu ludzi dzięki państwowej polityce edukacyjnej zdobywało wykształcenie i pozycję społeczną, do których wcześniej nie mieli dostępu. To poczucie „emancypacji” było jednym z fundamentów poparcia dla systemu, zwłaszcza w pierwszych dekadach jego istnienia.

Związek Radziecki jako supermocarstwo – zimna wojna i globalne ambicje

Po II wojnie światowej ZSRR stał się jednym z dwóch globalnych supermocarstw. Zimna wojna nadała ton światowej polityce na kilka dekad – od wyścigu zbrojeń, poprzez rozwój broni jądrowej, aż po rywalizację ideologiczną i propagandową. Państwo budowało własną strefę wpływów, dominując państwa Europy Wschodniej i wspierając ruchy komunistyczne na całym świecie.

Związek Radziecki imponował:

• siłą armii
• programem kosmicznym (pierwszy człowiek w kosmosie)
• eksploracją Arktyki i Syberii
• zaawansowaną techniką wojskową
• potężnymi zasobami naturalnymi

Jednak to supermocarstwo było zbudowane na kruchych fundamentach gospodarczych. Pod koniec lat 80. system nie był w stanie sprostać wyzwaniom nowoczesnego świata, a struktury państwowe zaczęły pękać pod ciężarem własnej niewydolności.

Schyłek i rozpad – droga ku końcowi imperium

Reformy Gorbaczowa miały wzmocnić państwo, lecz pokazały jego niewydolność. Pierestrojka osłabiła gospodarkę, głasnost odsłoniła zbrodnie i błędy minionych dekad, a republiki zaczęły domagać się autonomii lub niepodległości.

W 1991 roku ZSRR przestał istnieć – a jego rozpad stworzył nowy porządek świata, którego skutki widoczne są do dziś.

Część druga – pełny obraz systemu i jego mechanizmów

Ta część artykułu ukazuje, jak funkcjonował radziecki system polityczny i gospodarczy, dlaczego był zarazem potężny i niewydolny, oraz jak wyglądało życie milionów ludzi, którzy żyli w jednym z najbardziej złożonych i sprzecznych ustrojów w historii.

Dziedzictwo ZSRR – wpływ na współczesny świat i pamięć historyczną

Jak Związek Radziecki zmienił układ sił na świecie

Dziedzictwo Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich jest wyjątkowo złożone i do dziś stanowi fundament wielu globalnych procesów politycznych. Przez większą część XX wieku ZSRR był jednym z dwóch filarów światowego systemu – obok Stanów Zjednoczonych – uczestnikiem zimnej wojny, twórcą bloku wschodniego i ideologicznym przeciwnikiem liberalnego Zachodu. Jego rola w kształtowaniu polityki międzynarodowej była ogromna, a skutki tej aktywności widoczne są w wielu miejscach do dziś.

Zimna wojna, żelazna kurtyna, wyścig kosmiczny i zbrojeniowy, globalne konflikty zastępcze (proxy wars), wspieranie ruchów komunistycznych na różnych kontynentach – to elementy, które wpisały ZSRR w historię światową na dziesięciolecia. Państwo to zbudowało swoją potęgę na ogromnych zasobach ludzkich i surowcowych, a także na brutalnych metodach sprawowania władzy, które miały zapewnić całkowitą kontrolę nad społeczeństwem i utrzymanie statusu supermocarstwa.

Dzisiejsza architektura polityczna – NATO, Unia Europejska, organizacje prozachodnie i antyzachodnie, a nawet współczesna polityka Rosji – jest w dużej mierze konsekwencją rozpadu ZSRR. Mimo upływu ponad trzydziestu lat po dezintegracji imperium jego polityczne i kulturowe cienie wciąż przenikają sferę międzynarodową.

Dziedzictwo totalitaryzmu – pamięć o represjach i ofiarach

Związek Radziecki pozostawił po sobie nie tylko system polityczny i wpływy geopolityczne, lecz także ogromny ciężar moralny. Był państwem, które stosowało szeroką siatkę represji, łącznie z masowymi deportacjami, egzekucjami, prześladowaniami politycznymi i więzieniem milionów ludzi w obozach pracy. System łagrów stał się symbolem radzieckiego totalitaryzmu – siecią obozów, w których więźniowie wykonywali niewolniczą pracę przy budowie fabryk, kopalń czy linii kolejowych.

Pamięć o tych zbrodniach jest dziś jednym z najważniejszych elementów badań nad ZSRR. Historiografia, literatura i wspomnienia przesiedleńców oraz byłych więźniów Gułagu pomagają odkrywać skalę cierpienia milionów ludzi, którzy padli ofiarą terroru politycznego. Wielkie czystki lat 30., Wielki Głód na Ukrainie, deportacje Polaków, Bałtów, Tatarów krymskich, Czeczenów czy Kałmuków – te wydarzenia ukształtowały pamięć zbiorową wielu narodów.

Świat po ZSRR wciąż zmaga się z konsekwencjami tej przeszłości. W niektórych krajach dawnych republik radzieckich pamięć o represjach budzi silne emocje, a spory o interpretację historii nadal dzielą społeczeństwa. W innych – jak w części Federacji Rosyjskiej – historia ZSRR jest często reinterpretowana lub romantyzowana, co wpływa na współczesną politykę i nastroje społeczne.

Mapa powojennej Europy i Azji – konsekwencje rozpadu ZSRR

Rozpad Związku Radzieckiego w 1991 roku był jednym z największych wstrząsów geopolitycznych współczesności. Imperium, które przez dekady wydawało się nie do ruszenia, rozpadło się na 15 niepodległych państw, w tym:

• Rosję
• Ukrainę
• Białoruś
• Mołdawię
• Litwę, Łotwę, Estonię
• Gruzję, Armenię, Azerbejdżan
• Kazachstan, Kirgistan, Uzbekistan, Tadżykistan, Turkmenistan

Każde z tych państw rozpoczęło własną drogę budowania tożsamości, ustroju i gospodarki. W wielu z nich transformacja okazała się trudna – od braku stabilnych instytucji, przez kryzysy ekonomiczne, po konflikty zbrojne, jak te w Gruzji, Armenii i Azerbejdżanie czy na Ukrainie. Kraje bałtyckie szybko zwróciły się ku Zachodowi, dołączając do NATO i UE. Inne – jak Białoruś czy Turkmenistan – pozostały w strefie wpływów rosyjskich lub stworzyły systemy autorytarne oparte na silnym przywództwie.

Dziedzictwo ZSRR pozostaje widoczne w:

• języku (dominacja rosyjskiego)
• strukturach gospodarczych
• systemach prawnych
• infrastrukturze
• kulturze i obyczajach
• relacjach politycznych

W wielu miejscach byłego Związku Radzieckiego konflikt między „dziedzictwem ZSRR” a „nową tożsamością narodową” trwa do dziś i wpływa na bieżącą politykę.

ZSRR w kulturze i edukacji – dwie wielkie narracje

Związek Radziecki jest pamiętany w bardzo różny sposób, w zależności od kraju i środowiska. W kulturze i edukacji funkcjonują dwie dominujące narracje – kontrastujące niczym dwa obrazy tego samego świata.

Pierwsza to narracja nostalgiczna, obecna zwłaszcza w Rosji i części starszego pokolenia w krajach byłego ZSRR. Skupia się ona na takich elementach jak:

• stabilność zatrudnienia
• darmowe szkolnictwo i opieka zdrowotna
• szybka industrializacja
• potęga militarna i kosmiczna
• „sprawiedliwość społeczna” w ujęciu propagandowym
• symbolika wielkiego państwa

Dla wielu osób ZSRR oznaczał poczucie bezpieczeństwa i przynależności.

Druga to narracja krytyczna, dominująca w historiografii Zachodu i w krajach doświadczonych represjami. Koncentruje się na:

• totalitaryzmie
• braku praw obywatelskich
• zbrodniach politycznych
• gospodarczym zacofaniu i niedoborach
• niszczeniu narodowych tożsamości
• zakłamaniu propagandy

Te dwie narracje ścierają się w przestrzeni publicznej, wpływając na politykę, edukację oraz stosunki międzynarodowe.

Współczesne badania nad ZSRR – dostęp do archiwów i nowe interpretacje

Po upadku Związku Radzieckiego wiele jego archiwów zostało otwartych dla naukowców, co umożliwiło nową falę badań. Dzięki temu badacze uzyskali dostęp do dokumentów opisujących mechanizmy represji, działalność władz, działanie aparatu bezpieczeństwa i realia życia codziennego. Choć część archiwów ponownie zamknięto lub ograniczono dostęp, już dostępne materiały zmieniły sposób patrzenia na historię ZSRR.

Współczesne badania koncentrują się na:

• analizie propagandy i manipulacji informacyjnej
• historii społecznej i ekonomicznej ZSRR
• doświadczeniach mniejszości narodowych
• roli kobiet w systemie radzieckim
• mitologii związanej z Wielką Wojną Ojczyźnianą
• funkcjonowaniu elit partyjnych
• systemie Gułagu i represji
• dziedzictwie radzieckim w kulturze postsowieckiej

Historycy, politolodzy i socjologowie próbują zrozumieć, jak powstał system tak potężny, a jednocześnie tak kruchy, że rozpadł się w ciągu kilku miesięcy.

Dziedzictwo, które wciąż żyje

Dziedzictwo Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich jest jednym z najważniejszych elementów współczesnego świata. Wpływa na politykę międzynarodową, konflikty zbrojne, gospodarki krajów postradzieckich, pamięć historyczną i kulturę. Jego istnienie było jednym z kluczowych czynników, które ukształtowały XX wiek, a jego upadek otworzył nową epokę.

Część trzecia artykułu ukazuje, że choć ZSRR formalnie przestał istnieć, jego cień nadal unosi się nad światem – w granicach państw, w pamięci ludzi, w debatach o totalitaryzmie i demokracji, a także w sposobie, w jaki współczesne społeczeństwa interpretują własną przeszłość i przyszłość.

FAQ Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich – najczęstsze pytania

Czym był Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich?

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich (ZSRR) był komunistycznym państwem związkowym istniejącym w latach 1922–1991, obejmującym obszary Europy Wschodniej oraz północnej i środkowej Azji. Tworzyło go 15 republik związkowych, z dominującą rolą Rosyjskiej FSRR.

Kiedy powstał i kiedy rozpadł się ZSRR?

ZSRR został formalnie utworzony 30 grudnia 1922 roku na mocy traktatu zawartego między kilkoma republikami radzieckimi. Państwo istniało do 1991 roku, kiedy to w wyniku kryzysu polityczno-gospodarczego i narastających dążeń niepodległościowych republik zostało rozwiązane.

Jak wyglądał ustrój polityczny Związku Radzieckiego?

ZSRR był państwem jednopartyjnym, w którym dominującą rolę pełniła Komunistyczna Partia Związku Radzieckiego. Formalnie władzę sprawowały rady (sowiety), w praktyce jednak kluczowe decyzje zapadały w aparacie partyjnym i strukturach bezpieczeństwa.

Jakie były najważniejsze przyczyny rozpadu ZSRR?

Do rozpadu ZSRR przyczyniły się m.in. niewydolność gospodarki planowej, kryzys finansowy, nieudane reformy pierestrojki i głasnosti, wzrost ruchów narodowych w republikach związkowych oraz utrata kontroli centrum nad procesami zachodzącymi na peryferiach państwa.

Jakie państwa powstały po rozpadzie Związku Socjalistycznych Republik Radzieckich?

Po rozpadzie ZSRR w 1991 roku powstało 15 niezależnych państw, m.in. Rosja, Ukraina, Białoruś, kraje bałtyckie (Litwa, Łotwa, Estonia), państwa Kaukazu (Gruzja, Armenia, Azerbejdżan) oraz republiki Azji Centralnej (Kazachstan, Kirgistan, Tadżykistan, Turkmenistan, Uzbekistan) i Mołdawia.